Nuestro tema: Cámara oculta
Al anochecer del diecisiete de enero, vimos la segunda edición del Telediario en un bar de carretera de la costa guipuzcoana. A la par que sorbíamos una taza de café con leche, nos dispusimos a testar la opinión de la clientela que allí encontramos con el fin de recoger sus reflexiones en este reportaje escrito. Aunque, eso sí, para que nuestra mediación no condicionara ninguna opinión políticamente correcta, jamás dimos señales de nuestra presencia y objeto de estudio, siguiendo para ello las directrices de la escuela en favor de la cámara oculta. En definitiva, esto es lo que allí vimos y escuchamos.

Jada usadioa den modura, albistegien hasiera iragartzen duen soinu-banda elektronikoaren ondotik telebistan lepoaren itzulian gorbata eramateari uko egin dion Lorenzo Mila pantailaratu zen, lixatu berria zirudien ator zuri bat soinean zeramala. Artean mutu zegoen telebistari soinua goratu zion tabernako zerbaitzariak, berrogeita hamar urte inguru izango zituen bezero batek hala manatuta. Arratsalde ona opa bezain pronto, Milak ere egun guztian zehar irratiek albistegietan aurreratutakoa hartu zuen hizpide, alegia, Batasunaren jarduerak eten eta BECeko ekitaldia galarazi zuela Fernando Grande-Marlaska Espainiako Auzitegi Nazionaleko epaileak. Antza, huraxe zen 2006ko urtarrilak hamazazpigarrena egiten zuenekoan notizia guztietan garrantzitsuena. Jakina den legez, Batasunakoen defentsak aurkeztutako errefusatze eskaera atzera bota ondoren, epaileak Ertzaintzari agindu zion BECeko ekitaldia eragotzi eta Batasunak prentsaurrekoak emateko erabili dituen hiru egoitzak ixteko lanak.

Kontuak kontu, Telediarioko aurkezleak batzuen eta besteen balorazioekin bideoari bidea eman zion eta Alderdi Sozilistakoak ikusi ahal izan genituen, epaileek legea bete zutelakoarekin pozik, eta antzera agertu ziren Alderdi Popularrekoak, Zuzenbide Estatuak eta Demokraziak irabazi zutelakoan kontent, eta alderantziz Batasunakoak, erabakiak bake prozesua trabatzen zuela salatuz, eta azkenik Eusko Jaurlaritzakoak, epailearen erabakiarekin bat etorri ez arren, legea bete egingo zutela iragarriz.

Betiko pastela

Sei bezero zeuden ehun bat metro koadro izango zituen bere izenik zehaztuko ez dudan tabernan, ni neu kontatu gabe eta zerbitzaria ere kanpo uzten dudala. Hartara, guztira zortzi ginen ostatuan geundenak. Azalpen urriak ematearren, hiru lagun mokadu bat jaten elkarrekin mahai batean jesarrita zeudela aipatuko dut. Hirurak ere gizonezkoak ziren, garraiolariak izan zitezkeenak, berrogei urteren bueltan, bidaiarekin jarraitu aurretik bidean geldialdi bat egitea erabaki zutenak nonbait. Mostradorean berriz, senar eta emazte izango ziren bikote batek afal aurreko Errioxako ardoarekin kopa bana eskutan zuten. Tabernan bezero fidelak izango zireneko susmoa hartu nuen, halaxekoa zenez zerbitzariarekin zuten hitz epela. Azkenik, telebistari boza goratzeko eskatu zuen gizona mostradorean zutik ziharduen, garagardo bati noiz-behinkako muxua ematen. Eta niri dagokidanez, zera, belarriak zorrotz, kafesne baten arrimora nengoen, ostatu orotan egon daitekeen eztabaidari tira egiteko prest. Alabaina, nire asmoei tabernaria aurreratu zitzaien, mostradorea trapuarekin garbitzearekin bat erantzuna bere horretan izaten duten galdera bota baitzuen, haserrearen puntu zorrotzarekin bustita: «Kaka zaharra, ez al dakite betiko kakarekin betiko pastela egiten dela?».

«Hala da, bai», erantzun zuen senar-emazteen andreak. «Gauzak okertzen ari ote diren beldur naiz. Gauza bat ez baitut ulertzen. Izan ere, hamaika bider errepikatu izan dute hitzaren bitartez edozer gauza defendatu daitekeela. Ez al dute hitzaren aldeko apustua egin nahi? Batasunaren batzar honek ez al du bide politikoen aldeko apustua egin gura?». Berriz ere, Errioxako ardoarekin lepo zegoen kopari hurrupa hartzen zion emakume honenak erantzuna bere horretan zuten itaunak ziren. «Eta gero, sozialistek eta popularrek bakea nahi dutela esango dute. Benetan sinesten al dute horretan? Zertara dator joko zikin hau guztia? Nola eraikiko dugu bakea alderdi politiko baten iritzia entzuteko aukerarik gabe? Hildakoak merke ateratzen zaizkie, ala?», erantsi zuen ondoan zegoen bere senarrak.

Aldizkari hau hilabetekari den aldetik, jakin badakit gauzak asko aldatu direla orduztik hona eta ur-korronteak erraz eraman ohi dituela egun batean nobedade izan eta hurrengoan aspaldikoak diruditenak. Alabaina, orduan entzundako kezkek luzaroan iraungo dutelakoan nago. Gainera, poztekoa da baina, aspaldian ez bezala, tabernakoek nahikoa askatasunarekin hitz egiten zutela frogatu izan nuen gogora dakardan egun hartan, aurkakoak ziruditenen artean iritzien hartu-eman lasaia eman baitzen Lorenzo Milak berriak aletzen zituen bitarte horretan. Izan ere, mahai bakarrean afaltzen ari ziren hirukoaren artean batek hitza hartu eta hurrengoa serioski eta lasai erantsi baitzion emaztearen senarrak sozialista eta popularren kontura aipatutako akusazioari, hots, «hemen norbaitek bakea nahi baldin badu benetan sufritu dutenak dira eta aizu, ez duzu esango Alderdi Popularrekoek eta sozialistek larrutan pairatu ez dutela bortizkeriaren ondorioa! Lagunak erail dizkiete-eta!» . «Hortaz bada, ez al da erabaki honekin bakea urruntzen?», berriz ere senarrak. «Hortaz bada, zertan dabil ETAri berari soilik dagokion su-etena iragarriko duen erabakia behingoz hartzeko?», xerra patata frijituekin afaltzen ari zenak berriz ere. «Dena dela, arazoaren mahaiaren beste hanka espetxeetan dagoenik ez didazue ukatuko. Ez al dira horiek ere biktimak? Zertara dator dispertsioa? Ez al du legeak berak agintzen presoek euren etxeetatik hurbil zigorra betetzeko duten eskubidea?», gaineratu zuen zerbitzariak, oraindik ere mostradorea garbitzen jarraitzen zuela, sufrimendu guztien tira-bira horretan hamaika bider eman den egoera beste behin errepikatuz.

Gizartearen nahia

Askotan aipatu izan da gizarteak aurrea hartu izan diola nahikoa maiz politikaren zurrunbilo pitzatuari eta politikaren jarduerak erakutsi ez duen heldutasunez jokatu izan duela herritar xumeak. Nonbait, euskal politikaren bi bazterreko liskarrak gordinenen zireneko ez aspaldiko urteetan herritarrek buru-hotz jokatu izan zutela, gizartean bertan gerta zitekeen zartadura ekidinez. Orain ere, antzeko norabidean, gizartearen heldutasuna eta bake-nahia ahotan darabilte soziologo eta gizarte harremanetan adituak direnak eta, horrenbestez, itxaropen honi ezin zaiola bizkarra eman ohartarazi dute, atsekabea pisutsuegia gertatuko delakoan gizarte honen sorbalda gainean. Dena dela, aurkako norabidean irakurri duenik ere bada. Hau da, politikariek hitz eta pitzean ibili izan direla bakearen itxaropenaz eta honen ondorioz, bakea etorkizun hurbilean haragituko dela sinestera iritsi direla herritarrak.

Nolanahi ere, eta aipamenerako dugun taberna giro honen kontura, zaila da asmatzea zer izan zen lehendabiziko, esan ohi den modura, arraultza ala oiloa, oiloa ala arraultza. Berdin dio kasu honetan. Kontua da ostatuan ere nabarmenak izan zirela batzuen eta besteen bake-desirak. Adibiderako, afaltzen ari zirenak postrean zeudenerako, Errioxako ardozaleek edaria sabelean zutenerako, seigarrenak bigarren garagardo bat eskatu eta Lorenzo Milak Ferrá Adria sukaldariak Madrilen egindako errezeta berri baten kontura zebileneko urtarrilak hamazazpi zituen hartan, ustezko garraiolarietako beste bat argi eta garbi mintzatu zela tabernan geundenengana: «Bistan da arrazoia guztiena dela. Esan nahi dut, erraz uler dezakedala PPren tema ETA gailentzeko, edota Batasunakoen desira politikan jarduteko, edota Gobernuan daudenetik sozialisten tira-birak ipar zein hegoaldera. Urte askotan pairatu dugun egoera honek ez du irtenbide erraza izango. Dena dela, bakea bera izango dugu garaipenerako ikur bakarra eta ederra litzateke bakearen lorpenarekin guztiok garaile sentitzea. Esan nahi dut, ederra litzatekeela ETAren atentatu batean semea galdu duenak garailetzat hartzea bere burua berriz ere inor ez dela hilko jakingo duen une horretan bertan. Antzera, preso dagoen horrek eta bere senitartekoek garaile sentitzea gizarteratzearen atarian. Noski, guztiek galdu dute zerbait, ni baino askoz ere gehiago, baina bakea izango da hauentzat ere ordain-saririk preziatuena. Ederra litzateke hala izango balitz».

Ixiltasuna egin zen. Hortaz, soa berriz ere telebistarantz zuzendu genuen han geundenok. Beti bezain dotore, gaztelaniaren arin-arinarekin beti bezain zuzen, Lorenzo Milak Alba Romero guardia zibilaren kasua aipatu zuen orduan. Antza, guardia zibil baten semea zen honek, sexua aldatzeko ebakuntza bat egin eta emakumea zen orain. Izan ere, hau dela kausa, lanetik bota zuten orain dela hiru urte. Dena dela, epaitegietan murgildu ostean, aurki lanera itzultzeko baimena emanik zioten Alba Romerori, kasu honetan andrazkoen uniformearekin egingo bazuen ere. Eta honekin izugarri kontent zegoen Alba. Bitxia zen berria, gertakizun honen atzean gorde zitekeen sufrimendu guztia ezkutatuezina bazen ere. Arren, txantxarako ateak zerratu eta zerbitzariak zuhur hitz egin zuen: «Honek bederen, gauzak aldatu eta hobera egin dezaketeela erakusten du. Bai emakume ederra! Nahiz eta ejertzitoan zenbait militarrek aspaldiko errezetetan tematuko diren!». Mena generalak Kataluniako Estatutu berriaren kontura esandakoak gogora ekarri zituen. Izan ere, kontu bitxia zen, baina urte berriaren urtarrileko bigarren aste hartan, aspaldiko partez, albistegi guztiek Euskal Herria zuten jo-muga, Kataluniari egun batez bederen atseden emanez.